İlaç karekodu nasıl okunur? (01), (21), (17) ve (10) alanları

İlaç kutusunun üzerindeki küçük kare, o kutunun kimlik kartıdır. Aynı ilacın binlerce kutusu aynı görünse de her birinin karekodu farklıdır. Bu rehberde karekodun içinde hangi bilgilerin olduğunu, bu bilgilerin nasıl dizildiğini ve bir karekodu elle nasıl çözebileceğinizi örnekle anlatıyoruz.

İlaç karekodu nedir?

Beşeri tıbbi ürünlerde kullanılan karekod GS1 DataMatrix standardındadır ve ECC200 sürümüyle basılır. ECC200, DataMatrix'in hata düzeltme içeren sürümüdür; bu sayede hafif çizilmiş ya da kısmen silinmiş bir karekod çoğu zaman yine okunabilir.

Kuralların resmi kaynağı iki belgedir: 2017 tarihli yönetmelik ve Beşeri Tıbbi Ürünler Barkod ve Karekod Uygulama Kılavuzu. Yönetmeliğe göre 1/1/2010'dan itibaren üretilen tüm ürünlere ruhsat veya izin sahipleri karekod koyar.

Karekodda hangi dört bilgi var?

Yönetmeliğin 16. maddesi dört zorunlu alan sayar. Her alan, parantez içindeki bir uygulama tanımlayıcısıyla (AI) başlar.

(01) GTIN

Ürünün numarasıdır ve 14 hanedir. Kutudaki EAN-13 barkodunun başına bir 0 eklenerek elde edilir. Aynı ilacın aynı ambalajındaki bütün kutularda GTIN aynıdır. GTIN size hangi ürünü elinizde tuttuğunuzu söyler, ama hangi kutuyu tuttuğunuzu söylemez; onu sıra numarası söyler.

(21) Sıra numarası

Kutuyu tekil yapan alandır, en fazla 20 karakterdir. Aynı GTIN için aynı sıra numarası bir kez kullanılır; tekrar edilemez. İTS'de aynı GTIN ve sıra numarası ikinci kez kaydedilmeye çalışılırsa 10007 "Bu Sıra Numarası Zaten Kayıtlı!" hatası döner.

(17) Son kullanma tarihi

YYAAGG biçimindedir: önce yılın son iki hanesi, sonra ay, sonra gün. Gün hanesi 00 yazılmışsa son kullanma tarihi o ayın son günüdür. Birkaç örnek:

• 270500: 31.05.2027
• 261231: 31.12.2026
• 280200: 29.02.2028, çünkü 2028 artık yıldır ve şubatın son günü 29'udur.

SKT'yi okurken ay ile günü karıştırmamak için biçimi hep aynı sırayla okuyun: yıl, ay, gün.

(10) Parti numarası

Üretim partisini gösterir, en fazla 20 karakterdir. Aynı partideki bütün kutularda aynıdır. Eski belgelerde bu alana "seri numarası" denirdi; bu yüzden bugün hâlâ sıra numarasıyla karıştırılır.

Veri karekodun içinde nasıl dizilir?

Karekodun içindeki ham veri, kutuda gözle okunan metinden biraz farklıdır. Kılavuzdaki diziliş şöyledir:

1. Başta bir FNC1 karakteri bulunur. Bu karakter verinin GS1 yapısında olduğunu gösterir.
2. 01 ve ardından 14 haneli GTIN gelir. GTIN sabit uzunlukta olduğu için ardından ayraç gerekmez.
3. 21 ve ardından sıra numarası gelir. Sıra numarasının uzunluğu değişken olduğu için bittiği yer bir GS karakteriyle işaretlenir.
4. 17 ve ardından 6 haneli son kullanma tarihi gelir.
5. 10 ve ardından parti numarası gelir. Son alan olduğu için ardından ayraç gerekmez.

GS (Group Separator), ASCII tablosunda 29 numaralı kontrol karakteridir. Ekranda genellikle görünmez, ama okuyan yazılım için önemlidir: Değişken uzunluktaki bir alanın nerede bittiğini o söyler.

Gözle okunan metin ile karekodun içi aynı mı?

Tam olarak değil. Kutunun üzerindeki metinde AI'lar parantez içinde yazılır; bu, insanın okuması içindir. Karekodun içinde parantez yoktur. Onların yerine başta FNC1, değişken uzunluktaki alanların sonunda GS bulunur. Okuyucudan gelen metni bir yazılımla ayrıştırırken bu farkı hesaba katmak gerekir.

Örnek: bir karekodu adım adım çözmek

Kutunun üzerinde gözle okunabilir şu satırın yazdığını düşünelim (değerler örnek amaçlıdır):

(01)08699123456782(21)A1B2C3D4E5(17)270500(10)P2405K

1. (01) 08699123456782: GTIN. Başındaki 0'ı attığınızda kutudaki 13 haneli barkod numarası, 8699123456782, çıkar.
2. (21) A1B2C3D4E5: Sıra numarası. Bu kutuya özeldir.
3. (17) 270500: Son kullanma tarihi. Yıl 27, ay 05, gün 00. Gün 00 olduğu için tarih 31.05.2027'dir.
4. (10) P2405K: Parti numarası. Aynı partideki diğer kutularda da aynıdır.

Aynı verinin karekod içindeki ham hâli şöyle dizilir: FNC1, ardından 0108699123456782, ardından 21A1B2C3D4E5, ardından GS ayracı, ardından 17270500 ve son olarak 10P2405K.

Bu işi elle yapmak yerine okuyucudan gelen metni karekod çözümleyici aracımıza yapıştırıp alanları ayrı ayrı görebilirsiniz.

Hangi karakterler kullanılabilir?

Kılavuza göre sıra numarası ve parti numarasında yalnızca 0–9 rakamları ve A–Z büyük harfleri kullanılır. Küçük harf, Türkçe karakter (Ç, Ğ, İ, Ö, Ş, Ü gibi) ve sembol kullanılmaz.

Bu kural okuma tarafında da işe yarar. Okuyucudan gelen metinde küçük harf ya da Türkçe karakter görüyorsanız sorun büyük ihtimalle karekodda değil, okuma zincirindedir. Örneğin okuyucunun klavye düzeni ile bilgisayarınızın klavye düzeni farklıysa bazı harfler değişik çıkabilir.

Kutunun üzerindeki diğer kurallar

• Gözle okunabilir bilgi: AI'lar parantez içinde yazılır. GTIN ve sıra numarası mutlaka gözle okunabilir şekilde basılır (kılavuz m.10).
• Baskı kalitesi: ISO/IEC 15415'e göre en az D seviyesinde olmalıdır (kılavuz m.11/2).
• Etiket güvenliği: Karekod etiketle uygulanıyorsa etiket söküldüğünde tahrip olmalıdır (kılavuz m.11/1).
• GLN: Kapanan bir birimin GLN'si 10 yıl boyunca başkasına verilmez (kılavuz m.12).

Koli ve paletteki kod farklıdır

Koli ve palet gibi taşıma birimlerinde DataMatrix değil, GS1-128 barkodla basılan SSCC kullanılır. SSCC 18 hanedir ve (00) tanımlayıcısıyla başlar. Kılavuza göre GS1 lojistik etiketinde zorunludur. Bir koli okuttuğunuzda tek bir kutuyu değil, taşıma birimini okutmuş olursunuz. Taşıma birimi ile içindeki kutuların ilişkisi PTS ile aktarılabilir. Bkz. PTS rehberi.

Karekod okunmuyorsa ne yapmalı?

Karekod yırtılmış, ıslanmış ya da baskısı silinmişse okuyucu hiçbir şey döndürmeyebilir. Bu durumda kutunun üzerindeki gözle okunabilir metne bakın. Kılavuz GTIN ve sıra numarasının gözle okunabilir biçimde basılmasını zorunlu tutar. Bu iki bilgi, ürünü İTS'de sorgulamak için yeterlidir.

Okuyucu bir şey döndürüyor ama sonuç tuhaf görünüyorsa şu kontrolleri yapın:

1. Ekranda GTIN, sıra numarası, SKT ve parti ayrı ayrı görünüyor mu?
2. GTIN 14 hane mi?
3. SKT altı haneli ve mantıklı bir tarih mi?
4. Sıra ve parti numarasında küçük harf ya da Türkçe karakter var mı?
5. Okunan değerler kutunun üzerindeki parantezli metinle aynı mı?

Bu sorulardan birinde sorun varsa bildirimi göndermeden önce okutmayı tekrarlayın.

GTIN'den ilaca: hangi ürün olduğunu nasıl bulursunuz?

GTIN tek başına bir sayıdır; hangi ilaca ait olduğunu bir listeyle eşleştirmek gerekir. İTS'nin referans servisleri arasında İlaç listesi bulunur ve sistemdeki ürünleri GTIN'leriyle birlikte verir. Yazılımınız bu listeyi güncel tutuyorsa okuttuğunuz karekodun hangi ilaca ait olduğunu anında görürsünüz. Listede bulunmayan bir GTIN ile bildirim yapmaya çalışırsanız İTS 11004 "Yanlış GTIN Numarası. Bu Numarada Kayıtlı Ürün Yok." yanıtını verir.

Bildirimde karekod nasıl kullanılır?

İTS bildiriminde sıra numarası ve parti numarası karekoddakiyle birebir aynı yazılır. Başına sıfır, boşluk ya da başka bir dolgu karakteri eklenmez. Karekodla bildirim arasındaki küçük bir fark bildirimin reddedilmesine yol açar. İlgili hata kodları:

• 11004: Yanlış GTIN numarası; bu numarada kayıtlı ürün yok.
• 11037: GTIN formatı uyumsuz.
• 11035: Son kullanma tarihi (XD) formatı uyumsuz.
• 11036: Parti numarası (BN) formatı uyumsuz.
• 15010: Bu parti numarası daha önce farklı bir SKT veya üretim tarihiyle kullanılmış.

Sık yapılan hatalar

• Sıra numarası ile parti numarasını karıştırmak. (21) kutuya, (10) partiye aittir. Eski "seri numarası" adı karışıklığı büyütür.
• 00 gününü yanlış okumak. 270500 geçersiz bir tarih değildir; Mayıs 2027'nin son günü demektir.
• GS ayracının kaybolması. Okuyucu GS karakterini iletmezse sıra numarası ile ardından gelen alan birleşir ve veri yanlış ayrıştırılır.
• EAN-13'ü olduğu gibi GTIN sanmak. GTIN 14 hanedir; başa 0 eklenmelidir.
• Değeri elle düzeltmeye çalışmak. Küçük harfe çevirmek ya da boşluk eklemek, İTS kaydıyla eşleşmeyi bozar.
• Koli barkodunu kutu karekodu sanmak. SSCC bir taşıma birimini tanımlar; içindeki kutuların karekodlarının yerine geçmez.

İlacın İTS kaydını sorgulamak

Vatandaşlar ve sağlık çalışanları its.gov.tr'deki İlaç Sorgulama ekranında (https://its.gov.tr/its/ilac_sorgula) karekodun (01) ve (21) bilgilerini girerek ürünün kaydını sorgulayabilir. Yani bir kutuyu sorgulamak için gereken iki bilgi GTIN ve sıra numarasıdır.

Tracey ile karekod okutmak

Tracey, karekod okuyucularla çalışan bulut bir İTS programıdır. Tek kutu okutabildiğiniz gibi koli, palet ve bağ da okutabilir; okunan karekodlarla mal alım, satış, iade ve deaktivasyon bildirimlerini İTS web servisleri üzerinden yapabilirsiniz. Güncel ilaç listesiyle çalışır; ilaç ve bildirim sorgulamasıyla bir kutunun İTS'deki durumunu görebilirsiniz. Kurulum gerekmez; hesabınızı DataStil ekibi açar. Nasıl çalıştığını görmek için demo talep edebilirsiniz.